Over eerwraak en eergerelateerd geweld

1. Wat is eergerelateerd geweld?
2. Rol en visie van VON
3. Projecten VON
4. Analyse
5. Belangrijke ontwikkelingen in Nederland

1. Wat is eergerelateerd geweld?

In het kort…
Eergerelateerd geweld lijkt veel op huiselijk geweld. Zowel bij huiselijk geweld als bij eergerelateerd geweld kan iemand worden geslagen, uitgescholden, misbruikt of kan het voorkomen dat die persoon dingen moet doen die hij of zij niet wil. Bij huiselijk geweld kan dat zonder specifieke reden gebeuren, maar bij eergerelateerd geweld gebeurt dit nooit zomaar. Iemand die een ander mishandelt doet dit omdat hij of zij vindt dat de ander straf verdient. De persoon die mishandeld wordt ‘verdient’ straf omdat hij of zij de eer van de ander of van de familie heeft geschonden. De persoon en/of de familie heeft het gevoel niet meer over straat te kunnen zonder dat anderen gaan roddelen. Daarom moet de eer worden gezuiverd.

Het Nederlands Strafrecht
In Nederland is het strafbaar om iemand, om welke reden dan ook, te mishandelen. Dus ook als de eer van een persoon, of de eer van de familie is geschonden. Vormen van mishandeling die strafbaar zijn volgens het Nederlands Strafrecht zijn onder andere:

• Aanzetten tot geweld (art. 137d)
• Bedreiging en intimidatie (art. 284 en 285)
• Belediging (art. 261 t/m art. 271)
• Zedendelicten (art. 239 t/m 253)
• Vrijheidsberoving (art. 282)
• Levensdelicten (art. 287 t/m 295)
• Mishandeling (art. 300 t/m 306)
• Diefstal met geweld (art 312, lid 1 en 312, lid 2, sub 4)
• Dood, zwaar lichamelijk letsel (art. 307 en 308)

Daarnaast heeft Nederland het VN-Vrouwenverdrag ondertekent. Dit betekent dat gestreefd wordt naar gelijke rechten en behandeling van mannen en vrouwen. Vrouwen mogen niet worden achtergesteld ten opzichte van mannen. Vrouwen moeten de mogelijkheid krijgen om, net als mannen, aan het politieke, sociale, economische en culturele leven deel te nemen en hierin te ontwikkelen. Met de ondertekening van dit verdrag heeft de Nederlandse overheid toegezegd toe te zien op naleving hiervan. Iedere vorm van onderdrukking van de vrouw, net als iedere vorm van onrechtmatig ‘straffen’ van de vrouw, zoals bij het zuiveren van de familie-eer, is daarom in strijd met het VN-Vrouwenverdrag. Mede om deze reden wordt eergerelateerd geweld binnen Nederland aangepakt en, zo mogelijk, strafbaar gesteld.

Meer informatie over het VN-Vrouwenverdrag vindt u in het boekje ‘Met recht een vrouw. Het VN-Vrouwenverdrag toegelicht.’ van auteurs Winde Evenhuis en Esther van Eijk (2001, Humanistisch Overleg Minderheden, Utrecht: Greber Uitgeverij & Distributeur).

Werkdefinitie
In 2005 bracht de Advies- en Onderzoeksgroep Beke, in opdracht van het ministerie van Justitie, een rapport uit waarin de volgende werkdefinitie voor eergerelateerd geweld werd gegeven:

‘Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een collectieve mentaliteit in een reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken.’ (Ferwerda & Van Leiden, 2005, p. 25)

Met deze werkdefinitie wordt definitief afgerekend met de aanname dat eergerelateerd geweld alleen eerwraak ofwel eermoorden behelst. Het bredere begrip biedt ruimte aan professionals en gemeenschappen om alle vormen van geweld, die voortkomen uit eerkwesties, onder de loep te nemen. Door andere geweldsvormen, zoals mishandeling en gedwongen uithuwelijking, uit de schaduw van eermoorden te halen kan de problematiek vanaf de wortels worden aangepakt. Dit biedt mogelijkheden tot (vroegtijdige) signalering en preventie van eerkwesties.

2. Rol en visie van VON

Naar aanleiding van een groeiend aantal incidenten van eerwraak en eergerelateerd geweld onder vluchtelingen de afgelopen jaren heeft Vluchtelingen-Organisaties Nederland (VON) besloten tot een krachtige aanpak van deze geweldsvorm. VON ziet eergerelateerd geweld als een schending van de mensenrechten. Volgens het standpunt van VON dienen de fundamentele rechten van de mens door een ieder te worden gerespecteerd en dient dit respect ook op ondubbelzinnige wijze in de praktijk tot uitdrukking te worden gebracht. Volgens onze visie vormen culturele conventies geen grond om actief of passief de vrijheden en de kansen van anderen te beperken. Vluchtelingen (vrouwen en mannen) in Nederland moeten de ruimte krijgen een eigen invulling aan hun leven te geven, zonder dagelijks onder druk te staan om te voldoen aan de regels van de familie of de gemeenschap. De dreiging van eergerelateerd geweld staat de persoonlijke ontwikkeling op alle mogelijke niveau’s (mentaal, fysiek en economisch) in de weg en betekent een beperking van de vrijheid die we in deze maatschappij willen handhaven.

Van vluchtelingen mag worden verwacht dat zij zich inzetten om een constructieve bijdrage te leveren aan de aanpak van eergerelateerd geweld. Daarnaast verdient het streven naar emancipatie van degenen die ermee worden geconfronteerd ondersteuning. Daarom werkt VON in samenwerking met aangesloten zelforganisaties en ketenpartners aan mentaliteitsverandering met betrekking tot eergerelateerd geweld. Vluchtelingen kunnen dan de kracht erkennen van de collectieve mentaliteit van hun gemeenschap en deze ook op positieve wijze aanwenden. Sociale druk kan worden omgezet in positieve sociale controle. Dit is met name van belang bij het indammen van gevaarlijke roddel en het vroegtijdig signaleren van eerkwesties. Middels kennisgeving, ondersteuning en het bieden van concrete handvatten geeft VON, in samenspraak met alle partijen, vluchtelingen de kans zich te ontwikkelen tot volwaardige participanten in deze samenleving.

Om vorm te kunnen geven aan bovengenoemde activiteiten is VON verschillende projecten gestart. Ook heeft VON samen met het Inspraak Orgaan Turken (IOT) en het Samenwerkingsverband Marokkanen en Tunesiërs (SMT) het initiatief genomen tot een gezamenlijk handelingsprotocol met betrekking tot de aanpak van eergerelateerd geweld. Middels een dergelijk protocol worden de verantwoordelijkheden en taken van de diverse partijen in goede banen geleid. Vluchtelingengemeenschappen, maar ook andere gemeenschappen die eerkwesties ondervinden, en zelforganisaties kunnen stelling nemen ten opzichte van eergerelateerd geweld en samen concrete actiepunten bepalen ter bestrijding van deze geweldsvorm. Zo kunnen afspraken worden gemaakt op het gebied van individuele en collectieve verantwoordelijkheden, vroegtijdige signalering en aangifte. Daarnaast kan een handelingsprotocol van zelforganisaties en gemeenschappen worden afgestemd op bestaande protocollen van professionele instanties om de kloof tussen beide partijen te overbruggen en gezamenlijke afspraken te bevorderen.

3. Projecten VON

Changemakers (I): Aanpak Eergerelateerd Geweld 2007-2010
Binnen de beleidspeiler maatschappelijke preventie, is het meerjaren kaderprogramma 'Aan de Goede Kant der Eer' ontwikkeld. Dit programma is eind 2007 gestart en loopt tot december 2010. VON heeft samen met het Inspraak Orgaan Turken (IOT), het Samenwerkingsverband Marokkanen (SMN) en de Samenwerkende Turkse Organisaties in Overijssel (STO) aan dit kaderprogramma vorm en inhoud gegeven. Daarmee is het de eerste keer dat in Nederland en in Europa minderhedenorganisaties als ketenpartners van overheden worden erkend.

Het kaderprogramma 'Aan de Goede Kant der Eer' bevat gezamelijke en afzonderlijke activiteiten van de etrokken koepelorganisaties. Wij, de vluchtelingenorganisaties, hebben het onderdeel 'Changemakers (I): Aanpak Eergerelateerd Geweld 2007-2010' ontwikkeld. In dit plan wordt een infrastructuur opgezet van bestuurders en changemakers, speciaal getrainde vluchtelingen die activiteiten organiseren ten behoeve van mentaliteitverandering rond eergerelateerd geweld, om eergerelateerd geweld een halt toe te roepen binnen vluchtelingengemeenschappen. Daarnaast wordt met ketenpartners, zoals gemeenten, vrouwenopvang en politie, gekeken naar een adequate aanpakvan de problematiek op lokaal niveau. De bedoeling is dat iedere koepel zijn plan uitrolt in 10 pilotgemeenten (gezamenlijk vast te stellen), waarvan Amsterdam, Almelo en Rotterdam al zeker zijn.

Voor meer informatie kunt u de brochure 'Vluchtelingen als Changemakers in de Strijd regen Eergerelateerd Geweld' opvragen bij VON.

Expertmeeting Het afgelopen jaar heeft VON eergerelateerd geweld hoog op de prioriteitenlijst gezet. Zo heeft VON in januari 2005 in samenwerking met het Inspraak Orgaan Turken (IOT) een serie bijeenkomsten georganiseerd waarin ervaringen werden uitgewisseld tussen leden van Nederlandse Turkse organisaties en een delegatie van academici en vrouwenactivisten uit Turkije, die deskundig zijn op het gebied van eergerelateerd geweld, vrouwenrechten en -emancipatie en praktische hulpverlening. Het doel van deze bijeenkomsten was drieledig: ten eerste konden ervaringen en expertise worden uitgewisseld. Daarnaast werden vrouwenorganisaties in Nederland geactiveerd en aangemoedigd om eergerelateerd geweld aan de kaak te stellen bij de eigen gemeenschap.

Preventie & Bestrijding Eerzuivering
Een ander project rond eergerelateerd geweld betreft de, in juni 2005 gestarte, ‘Preventie & Bestrijding Eerzuivering’. Hierin wordt middels drie deelprojecten aandacht besteed aan mentaliteitsverandering bij vluchtelingengroepen die direct of indirect met eergerelateerd geweld te maken krijgen. Centraal staat het ‘bewustwordingstraject’ waarin vier focusgroepen een traject van vijf bijeenkomsten bijwonen. Dit traject is onderdeel van een pilot waarin de mogelijkheid van attitudeverandering (bewustwording) wordt onderzocht. Doel is een methodiek te ontwikkelen waar aan de hand van diverse groepen minderheden zelfstandig, of met professionals, kunnen werken aan bewustwording omtrent de problematiek rond eergerelateerd geweld bij de eigen achterban. Daarnaast worden lokale en regionale bijeenkomsten gehouden, toegankelijk voor alle vluchtelingengemeenschappen in Nederland, om eergerelateerd geweld bespreekbaar te maken en een groter draagvlak te creëren voor een standpunt tegen deze geweldsvorm. Ten slotte worden in dit project ‘best practices’ uitgewisseld met andere (hulp)organisaties en instanties in de vorm van expertmeetings.

Lokale Aanpak Eergerelateerd Geweld
In het kader van de stimuleringsregeling van het ministerie van Justitie hebben diverse zelforganisaties, aangesloten bij VON, van oktober 2005 tot en met december 2005, aanzet gegeven tot een lokale aanpak van eergerelateerd geweld. In de regio’s Amsterdam, Den Haag, Nieuwegein en Vlaardingen hebben groepen Iraakse Koerden, Turkse Koerden, Irakezen, Palestijnen en Roma’s met professionele instanties uit de regio laagdrempelige bijeenkomsten georganiseerd voor de eigen achterban. Hierbij stond het bespreekbaar maken van de problematiek centraal, evenals het bevorderen van het wederzijdse vertrouwen tussen vluchtelingengemeenschappen en professionals.

Handelingsprotocol
Als één van de initiatiefnemers van het handelingsprotocol coördineert VON de opzet en implementatie van het protocol. Doel is een handelingsprotocol op te stellen welke niet alleen op papier wordt beschreven, maar welke in het dagelijks leven wordt uitgedragen door gemeenschappen in de strijd tegen eergerelateerd geweld. Door de opzet en implementatie in handen te leggen van de probleemeigenaren, streven wij naar betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel van minderheden omtrent deze problematiek. De coördinatie van de opzet en implementatie van het handelingsprotocol houdt enerzijds het opstellen in van richtlijnen voor etnische minderheden met betrekking tot het handelen, zoals signaleren en samenwerken met professionele instanties. Anderzijds houdt dit in het ontwikkelen, initiëren, activeren en bevorderen van voorwaarden voor implementatie van het handelingsprotocol bij etnische minderheden welke direct of indirect te maken krijgen met eergerelateerd geweld.

Documentaire
In navolging van het project 'Lokale Aanpak Eergerelateerd Geweld' maakt VON in samenwerking met de Koerdische Vereniging Midia in Amsterdam een documentaire over eergerelateerd geweld. Centraal staat de beleving van jongeren in de Koerdische gemeenschap in Nederland ten opzichte van vrijheid en onderdrukking en de invloed van opvoeding en communicatie tussen jongeren en hun ouders op eergerelateerd geweld. Doel is een documentaire te maken die kan worden gebruikt als discussiemateriaal tijdens bijeenkomsten voor jongeren en hun oudres. Naar verwachting is de documentaire in februari 2007 gereed.

Voorlichtingsmateriaal
De Irakese Democratische Jongeren Unie Nederland heeft in navolging van eigen 'best practices' rond het bespreekbaar maken van eergerelateerd geweld, voorlichtingsmateriaal samengesteld (Hadi, 2006). Dit voorlichtingsmateriaal is momenteel alleen in het Arabisch beschikbaar, maar wordt momenteel vertaald in het Engels en Nederlands. Naar verwachting is het voorlichtingsmateriaal in februari 2007 in de drie talen beschikbaar.

4. Analyse

Gesteld kan worden dat de wijze waarop en de mate waarin eergerelateerd geweld voorkomt kan worden beïnvloed door sociaal-culturele factoren en door sociaal-economische factoren. De eerste soort kent zijn oorsprong in de culturele achtergrond van een familie of gemeenschap terwijl sociaal-economische factoren ondermeer opleiding en werkgelegenheid behelzen. In de volgende paragrafen zullen deze factoren uitgebreid aan bod komen.

Lees meer ....

5. Belangrijke ontwikkelingen in Nederland

Verschillende initiatieven
Als gevolg van noodkreten uit diverse hoeken neemt vanaf 2004 de aandacht voor eerwraak en eergerelateerd geweld in Nederland toe.

Naar aanleiding van het toenemend aantal incidenten onder de achterban organiseert VON in samenwerking met het Inspraak Orgaan Turken (IOT) in het voorjaar van 2004 een serie expertmeetings met een delegatie academici en vrouwenactivisten uit Turkije. Doel is gemeenschappen in Nederland wakker te schudden over de problematiek die zowel in Turkije als in Nederland speelt.

In juli 2004 stelt de politie Haaglanden in samenwerking met regiopolitie Zuid-Holland Zuid een unit Multi-Etnisch Politiewerk (MEP) samen. In een tussenrapportage van het MEP wordt over de periode oktober 2004 – maart 2005 79 geweldsdelicten gerapporteerd, waarbij familie-eer mogelijk een rol speelt.

Op 21 januari 2005 stuurt de Federatie Opvang een brandbrief naar minister Donner, over de noodlijdende situatie van ruim 100 slachtoffers van eerkwesties in de vrouwenopvang.

Onderzoek
Om meer inzicht te krijgen in de achterliggende problematiek laat het ministerie van Justitie de Advies- en Onderzoeksgroep Beke een onderzoek uitvoeren. Hieruit wordt in april 2005 een nieuwe werkdefinitie van eergerelateerd geweld opgesteld, waardoor bredere aanpak van de problematiek mogelijk wordt.
In mei 2005 wordt, in opdracht van het ministerie van Justitie, door het COT een onderzoek ingesteld om de achtergrond en het verloop van 20 dodelijke of zeer ernstige casussen van eergerelateerd vast te stellen.

Handelingsprotocol
In juni 2005 geven de koepelorganisaties VON, IOT en het Samenwerkingsverband Marokkanen en Tunesiërs (SMT) in een brief aan minister Verdonk aan een handelingsprotocol op te zullen stellen ten behoeve van (vroegtijdige) signalering en preventie van eergerelateerd geweld. Ter ondersteuning van een dergelijk protocol stelt minister Verdonk in september 2005 een stimuleringsregeling ter beschikking voor minderhedenorganisaties. Als gevolg hiervan worden zowel landelijk als lokaal diverse projecten door minderhedenorganisaties geïnitieerd ten behoeve van de aanpak van eergerelateerd geweld.

Interdepartementaal programma Eergerelateerd Geweld
In het najaar van 2005 nemen de VVD en de PvdA het initiatief de aanpak van eergerelateerd geweld een ‘groot projectstatus’ te geven. Een voordeel hiervan is dat dan structurele aandacht wordt gegeven aan de aanpak van eergerelateerd geweld. Een nadeel van een ‘groot project’ is de veelvuldige rapportage van de betrokken ministers, en daarmee van de betrokken NGO’s en zelforganisaties, aan de Kamer over het verloop van de aanpak van eergerelateerd geweld. Dit vertraagt mogelijk de uitvoer van de diverse initiatieven, met name voor de NGO’s en zelforganisaties. Na een Algemeen Overleg in de Kamer, in april 2006 blijkt twijfel over de invulling van het ‘groot project’; het is niet concreet genoeg. De Kamer vraagt minister Verdonk om een alternatief voorstel, welke in mei 2006 bekend moet worden gemaakt.

In mei 2006 komt minister Verdonk met een voorstel voor een landelijk interdepartementaal programma Eergerelateerd Geweld. Dit programma kent drie beleidspijlers:

1. Maatschappelijke Preventie (DCIM);
2. Bescherming (VWS);
3. Strafrechtelijke Aanpak (Justitie).

De voornaamste doelstellingen van het programma zijn als volgt:

1. Slachtoffers en risicogemeenschappen zijn weerbaar bij eergerelateerd geweld;
2. Hulpverleners zijn in staat (dreiging van) eergerelateerd geweld te herkennen;
3. Hulpverleners zijn in staat (potentiële) slachtoffers van eergerelateerd geweld te helpen;
4. Hulpverleners werken onderling samen;
5. Instellingen werken met gemeenschappen samen;
6. Het aanbod van opvangplaatsen is toereikend voor de (potentiële) slachtoffers van eergerelateerd geweld;
7. Politie en Justitie zijn in staat om daders van eergerelateerd geweld op te sporen en te vervolgen;
8. Inzicht in het verschijnsel eergerelateerd geweld is op gedegen en feitelijk onderzoek gebaseerd;
9. Politie, Vrouwenopvang, OM en andere relevante instanties registreren zaken van eergerelateerd geweld eenduidig;
10. Aanpak voor het tegengaan van eergerelateerd geweld is integraal.

Meer informatie over het interdepartementaal programma Eergerelateerd Geweld vindt u door hier te klikken.

Meerjaren kaderprogramma minderheden
Binnen de beleidspeiler maatschappelijke preventie, is het meerjaren kaderprogramma 'Aan de Goede Kant der Eer' ontwikkeld. Dit programma is eind 2007 gestart en loopt tot december 2010. VON heeft samen met het Inspraak Orgaan Turken (IOT), het Samenwerkingsverband Marokkanen (SMN) en de Samenwerkende Turkse Organisaties in Overijssel (STO) aan dit kaderprogramma vorm en inhoud gegeven. Daarmee is het de eerste keer dat in Nederland en in Europa minderhedenorganisaties als ketenpartners van overheden worden erkend.

Het kaderprogramma 'Aan de Goede Kant der Eer' bevat gezamelijke en afzonderlijke activiteiten van de etrokken koepelorganisaties. Wij, de vluchtelingenorganisaties, hebben het onderdeel 'Changemakers (I): Aanpak Eergerelateerd Geweld 2007-2010' ontwikkeld. In dit plan wordt een infrastructuur opgezet van bestuurders en changemakers, speciaal getrainde vluchtelingen die activiteiten organiseren ten behoeve van mentaliteitverandering rond eergerelateerd geweld, om eergerelateerd geweld een halt toe te roepen binnen vluchtelingengemeenschappen. Daarnaast wordt met ketenpartners, zoals gemeenten, vrouwenopvang en politie, gekeken naar een adequate aanpakvan de problematiek op lokaal niveau. De bedoeling is dat iedere koepel zijn plan uitrolt in 10 pilotgemeenten (gezamenlijk vast te stellen), waarvan Amsterdam, Almelo en Rotterdam al zeker zijn.

Voor meer informatie kunt u de brochure 'Vluchtelingen als Changemakers in de Strijd regen Eergerelateerd Geweld' opvragen bij VON.