Over meisjesbesnijdenis / FGM

1. Wat is FGM en waar komt het voor?
2. Schending van mensenrechten
3. Medische en psychische aspecten
4. Religie en cultuur
5. FGM in Nederland

1. Wat is FGM en waar komt het voor?

Vrouwenbesnijdenis, oftewel female genital mutilation (FGM), is een ingreep in de geslachtsorganen van meisjes en jonge vrouwen. De term vrouwenbesnijdenis is een verzamelnaam voor verschillende ingrepen aan de vrouwelijke geslachtsdelen. Vier vormen kunnen worden onderscheiden:

• Bij de ‘mildste’ vorm wordt een prik gegeven of een kleine snee gemaakt in de clitoris of voorhuid (incisie) met als symbolisch doel enkele druppels bloed te laten vloeien.
• De tweede vorm is analoog aan mannenbesnijdenis: het rondom uitsnijden van de voorhuid van de clitoris (circumcisie). Men noemt dat de ‘sunna-besnijdenis’. In de meeste gevallen wordt echter veel meer weggesneden, soms onbedoeld, meestal intentioneel.
• In de derde vorm gaat men nog een stap verder. Ook de top van de clitoris of zelfs de hele clitoris wordt weggesneden. Soms worden ook geheel of delen van de kleine schaamlippen verwijderd (excisie of clitoridectomie).
• De meest vergaande vorm van vrouwenbesnijdenis is de zogenaamde ‘faraonische besnijdenis’ of infibulatie: alle uiterlijke geslachtsorganen van de vrouw worden weggesneden en de wond laat men helemaal dichtgroeien, op een zeer kleine, potlooddikke opening na langs waar menstruatiebloed en urine het lichaam kunnen verlaten.

De leeftijd waarop vrouwen worden besneden, varieert nogal. Doorgaans vindt het echter vóór de eerste menstruatie plaats. Eigenlijk zou men dus over meisjes- in plaats van vrouwenbesnijdenis moeten spreken. Maar de gevolgen ervan zijn veelal blijvend, waardoor ook volwassen vrouwen geconfronteerd worden met de effecten ervan.

Vrouwenbesnijdenis komt voor in meer dan 25 landen in Afrika, delen van Azië (Indonesië en Maleisië), het Midden Oosten (Jemen, Verenigde Arabische Emiraten, Egypte). Tegenwoordig komt het ook voor in Westers landen (Europa, Canada, Australië, Nieuw Zeeland, Verenigde Staten) omdat er steeds meer migratie plaatsvindt. Het meest komt besnijdenis voor in Afrikaanse landen. Onderstaande kaart (bron: www.stopfgm.org) laat zien op welke schaal de ingreep daar wordt uitgevoerd.

Volgens schattingen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn 130 miljoen vrouwen en meisjes in de wereldbesneden. Per jaar komen er naar schatting twee miljoen meisjes bij.. Dit houdt in dat er elke dag gemiddeld 6000 meisjes besneden worden.

Ook in Nederland houdt de praktijk van FGM stand onder bepaalde groepen, ondanks het feit dat het gebruik ingaat op het recht op fysieke integriteit en zelfbeschikking en strafbaar is gesteld.

2. Schending van Mensenrechten

Een van de belangrijkste hulpbronnen voor het verzet tegen FGM, zijn mensenrechtenverdragen. Volgens verschillende verdragen, die door vele landen geratificeerd zijn, is FGM ontoelaatbaar. Kortom, als vrouwen en meisjes de rechten konden genieten die hun toekomen, zou FGM niet meer bestaan.
Hieronder volgt een kort overzicht de belangrijkste verdragen en actieprogramma’s die vrouwen in theorie zouden moeten beschermen voor besnijdenis.

A. VN-Vrouwenverdrag

In 1979 werd door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN) het Verdrag inzake de Uitbanning van alle Vormen van Discriminatie van Vrouwen (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women; kortweg CEDAW) aangenomen. Dit Verdrag is erop gericht om vrouwen gelijke rechten te geven in hun ontwikkeling en deelname aan het politieke, sociale, economische en culturele leven als mannen. Het verdrag beschrijft wat discriminatie van vrouwen inhoudt, hoe discriminatie bestreden kan worden en wat de overheid moet doen om de positie van vrouwen te verbeteren.
Artikel 1 van dit verdrag geeft een definitie van discriminatie van vrouwen:

Iedere vorm van onderscheid, uitsluiting, of beperking die tot gevolg heeft, of tot doel heeft dat de rechten van vrouwen worden aangetast op alle terreinen van het leven.

Hieronder valt ook geweld tegen vrouwen. Het gaat om geweld dat is gericht tegen een vrouw omdat zij een vrouw is. Dit is uitgewerkt in een speciaal document over geweld tegen vrouwen.

B. Verklaring inzake de Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen

De Verklaring inzake de Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen is het eerste internationale mensenrechtendocument dat helemaal aan geweld tegen vrouwen is gewijd. De Verklaring is niet bindend, maar landen worden geacht zich aan de afspraken te houden. Hieronder ziet u de definitie:

Geweld tegen vrouwen is elke daad van geweld – of de dreiging hiermee – op grond van haar vrouw zijn die lichamelijke, seksuele of psychologische schade of lijden tot gevolg heeft.

Deze definitie laat duidelijk zien dat FGM een schending is van mensenrechten. FGM is gericht op vrouwen en heeft lichamelijke, seksuele en psychologische schade tot gevolg.

C. Internationale vrouwenconferentie Beijing 1995

Op de Vierde Internationale Vrouwenconferentie in Beijing in 1995 stond vrouwenbesnijdenis hoog op de agenda en zo ook op de conferentie Beijing +5. In 1995 kwamen vertegenwoordigers van 189 landen bijeen en maakten afspraken die opgenomen zijn in het Platform for Action, een krachtige agenda voor de empowerment van vrouwen. Ook werden aandachtspunten geïdentificeerd, waaronder geweld tegen vrouwen en discriminatie van en schending van de rechten van meisjes.

In artikel 113a van Platform for Action wordt FGM expliciet genoemd onder de definitie van geweld tegen vrouwen:

Physical, sexual and psychological violence occurring in the family, including battering, sexual abuse of female children in the household, dowry-related violence, marital rape, female genital mutilation and other traditional practices harmful to women, non- spousal violence and violence related to exploitation.

In artikel 124a, staat wat regeringen moeten doen:

Condemn violence against women and refrain from invoking any custom, tradition or religious consideration to avoid their obligations with respect to its elimination as set out in the Declaration on the Elimination of Violence against Women.

Artikel 124i zegt hierover ook nog:

Enact and enforce legislation against the perpetrators of practices and acts of violence against women, such as female genital mutilation, female infanticide, prenatal sex selection and dowry- related violence, and give vigorous support to the efforts of non-governmental and community organizations to eliminate such practices.

D. Universele Verklaring van de Rechten van de Mens

Vaak wordt het gebruik van FGM gerechtvaardigd door te verwijzen naar geloof, godsdienst of andere overtuiging. Echter, de rechten van de mens gelden zonder onderscheid naar geslacht, godsdienst, of politieke of andere overtuiging. Daarover laat Artikel 2.1 van de Unversele Verklaring van de Rechten van de mens geen enkele twijfel bestaan:

Een ieder heeft aanspraak op alle rechten en vrijheden, in deze Verklaring opgesomd, zonder enig onderscheid van welke aard ook, zoals ras, kleur, geslacht, taal, godsdienst, politieke of andere overtuiging, nationale of maatschappelijke afkomst, eigendom, geboorte of andere status.

E. Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind

Het Verdrag inzake de Rechten van het Kind uit 1989 is door 191 landen geratificeerd. Het verbiedt discriminatie van kinderen en jongeren en erkent het recht op leven, informatie, privacy, educatie, gezondheid, vrijheid en fysieke integriteit.

Het Verdrag erkent ook dat seksueel geweld, uitbuiting en misbruik, en praktijken die schadelijk zijn voor vrouwen, zoals female genital mutilation, de rechten schenden van meisjes en jonge vrouwen (Artikel 24.3).

F. Internationale Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling

Deze conferentie (International Conference on Population and Development, kortweg ICPD) werd in 1994 gehouden, en vormde een mijlpaal in de geschiedenis voor de rechten van vrouwen en van jongeren. Bij eerdere conferenties had de hoge bevolkingsgroei centraal gestaan en het verband hiermee met economische ontwikkeling. Bij de ICPD ligt het accent op de rechten van het individu bij de aanpak van bevolkingsproblemen. Hierdoor wordt meer gedacht uit een empowermentprincipe voor vrouwen.

De reproductieve en seksuele rechten van individuen zijn centraal komen te staan. Reproductieve rechten houden in dat elk persoon recht heeft op de hoogste standaard van seksueel en reproductieve gezondheid. Deze gezondheid is gericht op zaken rondom het reproductieve systeem en al de functies hiervan. Het houdt ook in dat elke vrouw recht heeft op een veilig en bevredigend seksleven, en het recht om zelf te beslissen of en wanneer zij kinderen wil, en hoeveel kinderen zij krijgt, en het recht op veilige, betaalbare en veilige manieren om haar eigen vruchtbaarheid te regelen. Het actieprogramma stipuleert dat informatie en diensten hiervoor noodzakelijk zijn (Artikel 7.2 en 7.3).

FGM is een gebruik dat gevolgen heeft voor een bevredigend seksleven, ook wordt het reproductieve systeem aangetast. Veel vrouwen die FGM hebben ondergaan, hebben daarnaast complicaties bij menstruaties en bevallingen.

Het actieprogramma erkent dat seksueel geweld invloed heeft op de gezondheid van vrouwen en hun gelijke status in de samenleving. Regeringen en gemeenschappen wordt aangeraden met spoed stappen te ondernemen tegen de praktijk van het verminken van vrouwelijke geslachtsdelen en voor het beschermen van vrouwen en meisjes tegen soortgelijke onnodige en gevaarlijke praktijken.

G. Maputo Protocol: Protocol to the African Charter on Human and Peoples'’ Rights on the Rights of Women in Africa

Het Maputo Protocol is door 53 staatshoofden van de Afrikaanse Unie ondertekend, op 11 Juli 2003. Het stelt in Artikel 5 dat FGM afgeschaft, verboden en afgekeurd moet worden:

... prohibition, through legislative measures backed by sanctions, of all forms of female genital mutilation, scarification, medicalisation and para-medicalisation of female genital mutilation and all other practices in order to eradicate them.

Om daadkracht te krijgen, is ratificatie van de Afrikaanse staten waar FGM voorkomt, vereist. Tot nu toe hebben slechts tien staten het protocol geratificeerd.

3. Medische en psychische aspecten

Vrouwenbesnijdenis gaat doorgaans gepaard met schadelijke neveneffecten voor de gezondheid en het welzijn van de vrouw. Vrouwenbesnijdenis kent uiteenlopende complicaties die zich zowel op de korte als op de langere termijn manifesteren. Enkele lichamelijke complicaties die tijdens of na besnijdenis kunnen optreden zijn:

• complicaties ten gevolge van de ingreep, soms met de dood tot gevolg;
• verhoogde kans op HIV-infectie;
• pijn bij het zitten en lopen en tijdens de geslachtsgemeenschap;
• moeilijkheden en hevige pijn bij verlating van menstruatie;
• moeilijke urinelozing;
• door het stugge littekenweefsel kunnen zich tijdens de zwangerschap en bevalling vele problemen voordoen, soms met hersenbeschadiging of de dood van de baby als gevolg;
• urineweginfecties en incontinentie;

Naast lichamelijk complicaties zijn er nog allerlei psychische, psychoseksuele en sociale gevolgen te noemen. Het meisje is vaak niet voorbereid op de pijn en angst die het gebeuren oproept. Enkele voorbeelden zijn:

• geestelijke schok door hevige bloedverlies tijdens de besnijdenis;
• de ingreep zelf is een traumatische ervaring die angsten en nachtmerries tot gevolg kan hebben;
• door de infibulatie is seksueel contact pijnlijk en het seksuele genot van de vrouw verminderd;
• relatieproblemen en depressies bij vrouwen.

4. Religie en cultuur

In het algemeen wordt vrouwenbesnijdenis gekoppeld aan de islam, omdat de delen van Afrika en Azië waar vrouwenbesnijdenis voorkomt, islamitisch zijn. Er zijn echter ook islamitische landen waar vrouwenbesnijdenis in het geheel niet voorkomt, zoals Marokko, Algerije en Tunesië. Ook in het centrum van het islamitisch gebied, Saoedi- Arabië met Mekka en Medina, wordt vrouwenbesnijdenis niet gepraktiseerd. Verder komt vrouwenbesnijdenis ook voor onder christenen, aanhangers van inheemse religies en niet-gelovige bewoners van deze landen. Vrouwenbesnijdenis bestaat al langer dan 2000 jaar. Het is een voorchristelijk en dus ook pre-islamitisch gebruik dat een onderdeel is geworden van lokale religieuze tradities.

Vrouwenbesnijdenis is een sociaal verschijnsel dat op sociaal niveau begrepen moet worden. De druk voor ouders om hun kinderen te laten besnijden is in veel gemeenschappen groot. Onbesneden vrouwen zullen buitengesloten worden, soms zelfs door de familie. Bovendien wordt in samenlevingen waar infibulatie de gangbare vorm is, de kans zeer klein dat zij binnen de gemeenschap trouwen.

Een besneden maagd is een goede huwelijkspartner voor wie door haar familie een grote bruidsprijs gekregen kan worden. Wanneer een meisje ontmaagd is voor haar huwelijk, schaadt zij de eer van haar familie.

5. FGM in Nederland

In Nederland is FGM verboden en strafbaar gesteld. Naleving van de wet ter bestrijding van vrouwenbesnijdenis heeft echter tot op heden weinig prioriteit.
Vluchtelingen-Organisaties Nederland (VON) wil in Nederland de aandacht vestigen op de noodzaak van verdere maatregelen van de overheid tegen vrouwelijke genitale verminking (FGM) en attitudeverandering binnen bepaalde gemeenschappen.
Om de wet daadwerkelijk te kunnen handhaven is allereerst controle noodzakelijk. Ouders die besnijding overwegen, moeten beseffen dat dit consequenties heeft voor hen.
Verder bepleit VON initiatieven gericht op het wegnemen van de oorzaken van vrouwenbesnijdenis. Uiteindelijk moeten die tot een attitudeverandering leiden. Hierbij moet gedacht worden aan voorlichting en activering.
Samenwerking en uitwisseling van ervaringen en informatie met Europese landen en de herkomstlanden van vluchtelingen- en migrantenvrouwen acht VON voorts van groot belang om het probleem structureel aan te pakken.

In Nederland is er een adviescommissie Bestrijding FGM in het leven geroepen. 23 Maart 2005 bracht deze commissie advies uit aan het kabinet. De commissie heeft gesprekken gevoerd met diverse deskundigen. De commissie nodigt mensen uit om suggesties, advies, ideeën of gewoon een persoonlijk verhaal te delen via de website www.commissie-fgm.nl.

Op basis van een quick-scan heeft VON een ongevraagd advies uitgebracht aan deze commissie. Er werden diverse bijeenkomsten georganiseerd met mannen en vrouwen uit risicolanden. Het advies aan de commissie werd gepresenteerd bij de opening van Trefpunt, tijdens de Europese expertmeeting over geweld tegen vrouwen.